A Casa do Surjão — Construída em 1748

Casa do Surjão, Parada de Monteiros, construída em 1748 — Casa do Surjão, Parada de Monteiros The Surgeon's House, Parada de Monteiros La Maison du Chirurgien, Parada de Monteiros La Casa del Cirujano, Parada de Monteiros Kirurgova Kuća, Parada de Monteiros Дом хирурга, Парада-де-Монтейруш

A Casa: Construção em 1748

A inscrição existente na padieira (verga de pedra sobre a porta principal) da Casa do Surjão indica o ano de 1748 como data de construção do imóvel. Esta inscrição lapidária constitui fonte primária directa, a evidência física mais segura para datar o edifício, e situa a construção da casa em pleno reinado de D. João V (1706–1750), período de relativa prosperidade e estabilidade em Portugal.

A construção de uma casa de pedra granítica com padieira inscrita era, em Trás-os-Montes no século XVIII, sinal de posição social elevada: apenas famílias com recursos suficientes podiam encomendar a extracção, transporte e lavra de pedra de granito, e a contratação de um canteiro capaz de inscrever a data. Esta evidência material corrobora a tradição oral que descreve os antepassados desta família como lavradores abastados.

«A padieira com a inscrição do ano de 1748 é o testemunho material mais antigo e inequívoco que chegou até nós sobre a história desta casa.»

A data de 1748 é também historicamente relevante: a casa sobreviveu ao Terramoto de 1755 (embora o epicentro estivesse longe do Norte de Portugal, os seus efeitos foram sentidos) e a dois séculos de guerras, fomes, epidemias e êxodo rural, um testemunho da solidez da construção transmontana em granito.

A Tradição Oral e o Nome da Casa

Segundo a memória local, a casa conhecida como «Casa do Surjão» em Parada de Monteiros terá recebido este nome em virtude de um antepassado da família que exercia funções de índole médica ou cirúrgica, possivelmente cirurgião, dentista ou simplesmente alguém com conhecimentos práticos de saúde que ajudava a comunidade. Acrescenta-se que este antepassado poderia ter adquirido esses conhecimentos durante o serviço militar.

Esta secção avalia a plausibilidade histórica desta tradição oral à luz da documentação e dos costumes da época.

«Surjão»: Etimologia e Dialectologia

O primeiro elemento a estabelecer é linguístico: a palavra «surjão» está documentada nos dicionários de português como uma forma arcaica e dialectal de «cirurgião». A variante surgião também está registada com o mesmo significado.

Esta evolução fonética, a síncope e a transformação de cirurgião em surjão através da fala popular, é característica do português regional do norte, onde a contracção de termos técnicos e eclesiásticos era frequente na linguagem quotidiana.

«A Casa do Surjão não é, no fundo, mais do que a Casa do Cirurgião, designação que, ao passar para o léxico oral da aldeia, adoptou a pronúncia vernácula local.»

A autenticidade desta forma dialectal é, por si só, um indício da antiguidade e da genuinidade da tradição.

Os Cirurgiões-Barbeiros no Portugal Rural dos Séculos XVIII–XIX

Na ausência de médicos diplomados nas aldeias do interior, o papel de prestador de cuidados de saúde cabia habitualmente ao cirurgião-barbeiro (barbeiro-cirurgião). Esta categoria profissional estava formalmente reconhecida e regulada em Portugal desde, pelo menos, o reinado de D. Manuel I, tendo-se mantido activa e indispensável até meados do século XIX.

As suas funções incluíam:

Extracção de dentes e tratamentos dentários rudimentares;
Sangrias, aplicação de ventosas e sanguessugas;
Tratamento de feridas, fracturas e luxações;
Amputações simples em contexto de emergência;
Partos complicados na ausência de parteira.

Para exercer legalmente, os cirurgiões-barbeiros deviam obter uma licença, a chamada «carta de exame», emitida pela Fisicatura-mor (a autoridade sanitária do Reino). Esta carta autorizava o portador a «sangrar, escarificar, aplicar ventosas e sanguessugas» em todo o território. O processo de habilitação passava por um período de aprendizagem em hospitais das Misericórdias ou hospitais militares, seguido de exame. Na prática, porém, nas zonas mais remotas do País, muitos exerciam sem licença formal, legitimados apenas pelo reconhecimento da comunidade.

Do ponto de vista social, a profissão era ambígua. O trabalho com sangue e feridas equiparava os barbeiros-cirurgiões, aos olhos da sociedade, a outras profissões consideradas «mecânicas» ou «infames», como açougueiros, carrascos ou sepultadores, pelo contacto físico com o corpo e com o sofrimento. Essa estigmatização social coexistia, paradoxalmente, com a indispensabilidade da sua função: numa aldeia sem médico, o surjão era simplesmente insubstituível.

O lento fim desta categoria profissional chegou com a fundação da Real Escola de Cirurgia de Lisboa em 1825, que instituiu uma formação académica rigorosa para os cirurgiões modernos e foi progressivamente tornando obsoleto o ofício tradicional do barbeiro-cirurgião. Em meados do século XIX, a profissão como tal tinha praticamente desaparecido das zonas urbanas; nas aldeias mais remotas, como Parada de Monteiros, a transição foi mais lenta. Fontes: Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião; Ordem dos Médicos.

Em Trás-os-Montes, região historicamente isolada e com fraca densidade médica, estes praticantes eram figuras centrais da vida aldeã, frequentemente os únicos recursos de saúde acessíveis a toda uma freguesia.

O Contexto das Guerras Liberais (1828–1834)

A plausibilidade da componente militar é reforçada pelo contexto histórico da região. O norte de Portugal, e em particular o Alto Trás-os-Montes, foi palco de operações militares intensas durante as Guerras Liberais (1828–1834), o conflito civil que opôs absolutistas e liberais pela coroa portuguesa.

Neste período, a procura de cirurgiões e práticos de saúde era enorme; os exércitos recorriam a praticantes sem formação académica completa mas com experiência de campo. Muitos soldados regressaram às suas aldeias com competências adquiridas em hospitais de campanha, extracção de balas, tratamento de feridas de guerra, amputações de emergência.

Este contexto histórico é compatível com a tradição oral familiar, um homem que tivesse participado no conflito e regressado com competências adquiridas em hospitais de campanha poderia ter recebido informalmente o título de «surjão». Sublinhe-se, porém, que não foi identificado até à data nenhum registo documental que confirme esta hipótese para Parada de Monteiros: trata-se de plausibilidade histórica, não de facto documentado.

Os Nomes das Casas em Trás-os-Montes: Profissão e Memória Familiar

A tradição de designar as casas rurais pelo ofício ou alcunha de um antepassado marcante está amplamente documentada em Trás-os-Montes e no Minho. Em aldeias desta região, não é invulgar encontrar casas conhecidas como «Casa do Ferreiro», «Casa do Moleiro», «Casa do Abade» ou, naturalmente, «Casa do Cirurgião/Surjão».

Importa sublinhar que este tipo de topónimo familiar sobrevive frequentemente durante gerações, mesmo quando os descendentes já não exercem a mesma profissão. O nome torna-se parte integrante da identidade da casa e da família, perpetuando a memória do antepassado notável.

A Visita de El-Rei D. Carlos a Parada de Monteiros (1906)

Um episódio notável que confirma a importância da família Pereira na vida de Parada de Monteiros é a visita do Rei D. Carlos I à aldeia, noticiada na Revista Ocidente, n.º 994, de 1906.

Segundo a revista, durante a estadia régia na província de Trás-os-Montes, o rei tinha partido para as Pedras Salgadas, «em uso das famosas aguas medicinaes» —, foi-lhe oferecida em Parada de Monteiros uma caçada aos javalis, sendo-lhe depois servido um almoço em casa do opulento lavrador, sr. Pereira.

«Em Parada de Monteiros foi-lhe offerecida uma caçada aos javalis, sendo-lhe depois servido um almoço em casa do opulento lavrador, sr. Pereira.»
— Revista Ocidente, n.º 994, 1906

Este registo documental é de enorme relevância para a história da família: demonstra que o sr. Pereira, antepassado directo, era uma figura de destaque suficiente na região para receber o próprio rei em sua casa. A descrição de «opulento lavrador» indica que se tratava de um proprietário rural de posses significativas, o que é consistente com a tradição oral familiar e com a dimensão das propriedades rústicas documentadas.

No dia seguinte, o rei foi a Sabrosa e almoçou em Mateus, onde o recebeu o Conde de Vila Real.

📄 Consultar a Revista Ocidente n.º 994 (1906)

Nota de fontes: Este texto foi elaborado com base em pesquisa histórica conduzida em Março de 2026. Fontes consultadas: Dicionário Online de Português (definição de «surjão»); Turismo Militar, Património; tradição oral familiar; tombo.pt (PVPA07); Digitarq, ANTT; Arquivo Distrital de Vila Real (ID 1092344); CORE/Universidade do Minho, Capela, Borralheiro & Matos (2006); Revista Ocidente, n.º 994, 1906; Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião; Ordem dos Médicos, Cirurgiões Portugueses nos Séc. XVII e XVIII (Fortuna Campos).

The House: Built in 1748

The inscription on the lintel (stone beam above the main door) of the Casa do Surjão indicates the year 1748 as the date of construction. This stone inscription is a direct primary source, the most reliable physical evidence for dating the building, and places its construction in the reign of King João V (1706–1750), a period of relative prosperity and stability in Portugal.

The construction of a granite stone house with an inscribed lintel was, in 18th-century Trás-os-Montes, a mark of elevated social standing: only families with sufficient resources could commission the extraction, transport and dressing of granite, and hire a stonemason capable of inscribing a date. This material evidence corroborates the oral tradition that describes the ancestors of this family as prosperous farmers.

«The lintel bearing the inscription of the year 1748 is the oldest and most unequivocal material testimony we have about the history of this house.»

The date of 1748 is also historically significant: the house survived the 1755 Earthquake (though the epicentre was far from northern Portugal, its effects were felt across the country) and two centuries of wars, famines, epidemics and rural exodus, a testament to the solidity of Transmontane granite construction.

The Oral Tradition and the House Name

According to local memory, the house known as the "Casa do Surjão" (Surgeon's House) in Parada de Monteiros received its name from an ancestor who practised some form of medical or surgical care, possibly a surgeon, dentist, or simply someone with practical health knowledge who helped the community. It is also said that this ancestor may have acquired these skills during military service.

This article examines the historical plausibility of this oral tradition in light of the documentation and customs of the period.

«Surjão»: Etymology and Dialectology

The word surjão is documented in Portuguese dictionaries as an archaic and dialectal form of cirurgião (surgeon). The variant surgião is also recorded with the same meaning. This phonetic evolution is characteristic of the regional Portuguese spoken in the northern interior, where the contraction of technical terms in everyday speech was common.

«The Casa do Surjão is, at its heart, simply the Casa do Cirurgião, a designation that, as it passed into the village's oral vocabulary, adopted the local vernacular pronunciation.»

Barber-Surgeons in Rural 18th–19th Century Portugal

In the absence of qualified physicians in inland villages, the role of healthcare provider typically fell to the barber-surgeon. This professional category was formally recognised and regulated in Portugal since at least the reign of King Manuel I, remaining active and indispensable until the mid-19th century.

Their duties included tooth extraction, bloodletting, wound treatment, simple amputations, and assistance with difficult births. To practise legally, they required a formal licence, the «carta de exame», issued by the Fisicatura-mor (the Kingdom's health authority). This document authorised the holder to «bleed, scarify, apply cupping glasses and leeches» throughout the territory. In remote areas, however, many practised without formal licence, legitimised only by community recognition.

Socially, the profession was ambiguous. Working with blood and wounds placed barber-surgeons, in the eyes of Old Regime society, alongside other trades considered «mechanical» or «infamous», such as butchers, executioners, or gravediggers, due to physical contact with the body and its suffering. This social stigma coexisted, paradoxically, with their absolute indispensability: in a village without a physician, the surjão was simply irreplaceable.

The gradual end of this professional category came with the founding of the Royal School of Surgery in Lisbon in 1825, which introduced rigorous academic training for modern surgeons and progressively rendered the traditional barber-surgeon obsolete. By the mid-19th century the trade had largely disappeared from urban areas; in remote villages like Parada de Monteiros, the transition was slower. Sources: Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião; Order of Physicians (Portugal).

The Liberal Wars (1828–1834)

The plausibility of the military connection is reinforced by the historical context of the region. Northern Portugal, and in particular Alto Trás-os-Montes, was the scene of intense military operations during the Liberal Wars (1828–1834), the civil conflict that pitted absolutists against liberals for the Portuguese crown.

During this period, the demand for surgeons and medical practitioners was enormous; armies relied on men without formal academic training but with field experience. Many soldiers returned to their villages with skills acquired in campaign hospitals, extracting bullets, treating battle wounds, performing emergency amputations.

This historical context is compatible with the family oral tradition, a man who had served in the conflict and returned with skills acquired in field hospitals might informally have received the title of «surjão». It should be emphasised, however, that no documentary record has yet been identified to confirm this hypothesis for Parada de Monteiros: this is historical plausibility, not documented fact.

House Names in Trás-os-Montes: Profession and Family Memory

The tradition of naming rural houses after an ancestor's craft or nickname is well-documented in Trás-os-Montes and Minho. Houses named "Casa do Ferreiro" (Blacksmith's House), "Casa do Moleiro" (Miller's House), or "Casa do Cirurgião" (Surgeon's House) are common. Such names often survive for generations, even when descendants no longer practise the same profession.

King Carlos's Visit to Parada de Monteiros (1906)

A remarkable episode confirming the Pereira family's prominence in Parada de Monteiros is the visit of King Carlos I to the village, reported in Revista Ocidente, no. 994, 1906.

According to the magazine, during the royal stay in the province of Trás-os-Montes, the king had travelled to Pedras Salgadas to take the famous medicinal waters, he was offered a wild boar hunt in Parada de Monteiros, after which he was served lunch at the home of the wealthy farmer, Mr Pereira.

"In Parada de Monteiros he was offered a wild boar hunt, after which he was served lunch at the home of the wealthy farmer, Mr Pereira."
— Revista Ocidente, no. 994, 1906

This documentary record is of enormous significance for the family history: it demonstrates that Mr Pereira, a direct ancestor, was a figure of sufficient standing in the region to receive the king himself in his home. The description of "wealthy farmer" indicates a rural landowner of considerable means, consistent with the family oral tradition and the scale of the documented rural properties.

📄 View Revista Ocidente no. 994 (1906)

The following day, the king went to Sabrosa and lunched at Mateus, where he was received by the Count of Vila Real.

La Maison : Construite en 1748

L'inscription sur le linteau (poutre de pierre au-dessus de la porte principale) de la Casa do Surjão indique l'année 1748 comme date de construction. Cette inscription lapidaire est une source primaire directe, la preuve physique la plus fiable pour dater l'édifice, et situe sa construction sous le règne de Dom João V (1706–1750), période de relative prospérité et de stabilité au Portugal.

La construction d'une maison en granit avec un linteau inscrit était, au Trás-os-Montes du XVIIIe siècle, le signe d'une position sociale élevée : seules les familles dotées de ressources suffisantes pouvaient commander l'extraction, le transport et la taille du granit, et engager un tailleur de pierre capable d'inscrire une date. Cette preuve matérielle corrobore la tradition orale qui décrit les ancêtres de cette famille comme des agriculteurs prospères.

« Le linteau portant l'inscription de l'année 1748 est le témoignage matériel le plus ancien et le plus indiscutable dont nous disposons sur l'histoire de cette maison. »

La date de 1748 est aussi historiquement significative : la maison a survécu au Tremblement de terre de 1755 (bien que l'épicentre fût loin du nord du Portugal, ses effets se firent sentir dans tout le pays) et à deux siècles de guerres, de famines, d'épidémies et d'exode rural, témoignage de la solidité de la construction en granit transmontain.

La Tradition Orale et le Nom de la Maison

Selon la mémoire locale, la maison connue sous le nom de «Casa do Surjão» (Maison du Chirurgien) à Parada de Monteiros a reçu son nom d'un ancêtre qui pratiquait une forme de soins médicaux ou chirurgicaux, peut-être chirurgien, dentiste, ou simplement quelqu'un avec des connaissances pratiques en santé qui aidait la communauté. On dit aussi que cet ancêtre aurait acquis ces compétences lors du service militaire.

Cet article examine la plausibilité historique de cette tradition orale à la lumière de la documentation et des coutumes de l'époque.

«Surjão» : Étymologie et Dialectologie

Le mot surjão est documenté dans les dictionnaires portugais comme forme archaïque et dialectale de cirurgião (chirurgien). La variante surgião est également attestée avec le même sens. Cette évolution phonétique est caractéristique du portugais régional du nord intérieur, où la contraction de termes techniques dans la langue quotidienne était courante.

« La Casa do Surjão est, au fond, simplement la Casa do Cirurgião, une désignation qui, en passant dans le vocabulaire oral du village, a adopté la prononciation vernaculaire locale. »

Les Barbiers-Chirurgiens dans le Portugal Rural des XVIIIe–XIXe Siècles

En l'absence de médecins qualifiés dans les villages de l'intérieur, le rôle de prestataire de soins incombait généralement au barbier-chirurgien. Cette catégorie professionnelle était formellement reconnue et réglementée au Portugal depuis au moins le règne de Dom Manuel Ier, restant active et indispensable jusqu'au milieu du XIXe siècle.

Leurs fonctions comprenaient l'extraction dentaire, les saignées, le traitement des plaies, les amputations simples et l'assistance aux accouchements difficiles. Pour exercer légalement, ils devaient obtenir une licence formelle, la «carta de exame», délivrée par la Fisicatura-mor (l'autorité sanitaire du Royaume). Ce document autorisait son titulaire à «saigner, scarifier, appliquer des ventouses et des sangsues» sur tout le territoire. Dans les régions éloignées, beaucoup exerçaient sans licence formelle, légitimés uniquement par la reconnaissance de la communauté.

Sur le plan social, la profession était ambiguë. Travailler avec le sang et les plaies plaçait les barbiers-chirurgiens, aux yeux de la société d'Ancien Régime, aux côtés d'autres métiers considérés comme «mécaniques» ou «infâmes», comme bouchers, bourreaux ou fossoyeurs, en raison du contact physique avec le corps et la souffrance. Cette stigmatisation sociale coexistait, paradoxalement, avec leur absolue indispensabilité : dans un village sans médecin, le surjão était tout simplement irremplaçable.

La fin progressive de cette catégorie professionnelle vint avec la fondation de l'École Royale de Chirurgie de Lisbonne en 1825, qui instaura une formation académique rigoureuse pour les chirurgiens modernes et rendit progressivement obsolète le métier traditionnel de barbier-chirurgien. Au milieu du XIXe siècle, le métier avait largement disparu des zones urbaines ; dans les villages reculés comme Parada de Monteiros, la transition fut plus lente. Sources : Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião ; Ordre des Médecins (Portugal).

Les Guerres Libérales (1828–1834)

La plausibilité du lien militaire est renforcée par le contexte historique de la région. Le nord du Portugal, et en particulier l'Alto Trás-os-Montes, fut le théâtre d'intenses opérations militaires pendant les Guerres Libérales (1828–1834), le conflit civil qui opposa absolutistes et libéraux pour la couronne portugaise.

Durant cette période, la demande de chirurgiens et de praticiens médicaux était énorme ; les armées faisaient appel à des hommes sans formation académique formelle mais avec de l'expérience sur le terrain. Beaucoup de soldats rentrèrent dans leurs villages avec des compétences acquises dans les hôpitaux de campagne, extraire des balles, traiter des blessures de guerre, pratiquer des amputations d'urgence.

Ce contexte historique est compatible avec la tradition orale familiale, un homme ayant participé au conflit et rentré avec des compétences acquises dans les hôpitaux de campagne aurait pu recevoir informellement le titre de «surjão». Il convient de souligner, cependant, qu'aucun document n'a encore été identifié pour confirmer cette hypothèse pour Parada de Monteiros : il s'agit de plausibilité historique, non de fait documenté.

Noms de Maisons au Trás-os-Montes : Métier et Mémoire Familiale

La tradition de nommer les maisons rurales après le métier ou le surnom d'un ancêtre est bien documentée au Trás-os-Montes et au Minho. Les maisons nommées «Casa do Ferreiro» (Maison du Forgeron), «Casa do Moleiro» (Maison du Meunier) ou «Casa do Cirurgião» (Maison du Chirurgien) sont courantes. Ces noms survivent souvent à plusieurs générations, même lorsque les descendants n'exercent plus la même profession.

La Visite du Roi Carlos à Parada de Monteiros (1906)

Un épisode remarquable confirmant la notoriété de la famille Pereira à Parada de Monteiros est la visite du Roi Carlos Ier au village, rapportée dans la Revista Ocidente, nº 994, 1906.

Selon le magazine, lors du séjour royal dans la province du Trás-os-Montes, le roi s'était rendu à Pedras Salgadas pour prendre les célèbres eaux médicinales, il se vit offrir une chasse au sanglier à Parada de Monteiros, après laquelle il fut servi d'un déjeuner chez le riche fermier, M. Pereira.

« À Parada de Monteiros, une chasse au sanglier lui fut offerte, après laquelle il fut servi d'un déjeuner chez le riche fermier, M. Pereira. »
— Revista Ocidente, nº 994, 1906

Ce document est d'une importance considérable pour l'histoire familiale : il démontre que M. Pereira, un ancêtre direct, était une personnalité suffisamment en vue dans la région pour recevoir le roi lui-même chez lui. La description de «riche fermier» indique un propriétaire rural de moyens considérables, cohérente avec la tradition orale familiale et l'étendue des propriétés rurales documentées.

📄 Voir Revista Ocidente nº 994 (1906)

Le lendemain, le roi se rendit à Sabrosa et déjeuna à Mateus, où il fut reçu par le Comte de Vila Real.

La Casa: Construida en 1748

La inscripción en el dintel (viga de piedra sobre la puerta principal) de la Casa do Surjão indica el año 1748 como fecha de construcción. Esta inscripción lapidaria es una fuente primaria directa, la evidencia física más fiable para datar el edificio, y sitúa su construcción en el reinado de Dom João V (1706–1750), período de relativa prosperidad y estabilidad en Portugal.

La construcción de una casa de granito con dintel inscrito era, en el Trás-os-Montes del siglo XVIII, señal de una posición social elevada: solo las familias con recursos suficientes podían encargar la extracción, transporte y labrado del granito, y contratar a un cantero capaz de inscribir una fecha. Esta evidencia material corrobora la tradición oral que describe a los antepasados de esta familia como agricultores prósperos.

«El dintel con la inscripción del año 1748 es el testimonio material más antiguo e inequívoco que tenemos sobre la historia de esta casa.»

La fecha de 1748 también es históricamente significativa: la casa sobrevivió al Terremoto de 1755 (aunque el epicentro estaba lejos del norte de Portugal, sus efectos se sintieron en todo el país) y a dos siglos de guerras, hambrunas, epidemias y éxodo rural, testimonio de la solidez de la construcción transmontana en granito.

La Tradición Oral y el Nombre de la Casa

Según la memoria local, la casa conocida como la «Casa do Surjão» (Casa del Cirujano) en Parada de Monteiros recibió su nombre de un antepasado que practicaba algún tipo de atención médica o quirúrgica, posiblemente cirujano, dentista, o simplemente alguien con conocimientos prácticos de salud que ayudaba a la comunidad. También se dice que este antepasado pudo haber adquirido estas habilidades durante el servicio militar.

Este artículo examina la plausibilidad histórica de esta tradición oral a la luz de la documentación y costumbres del período.

«Surjão»: Etimología y Dialectología

La palabra surjão está documentada en los diccionarios portugueses como forma arcaica y dialectal de cirurgião (cirujano). La variante surgião también está registrada con el mismo significado. Esta evolución fonética es característica del portugués regional del norte interior, donde la contracción de términos técnicos en el habla cotidiana era común.

«La Casa do Surjão es, en el fondo, simplemente la Casa do Cirurgião, una designación que, al pasar al vocabulario oral del pueblo, adoptó la pronunciación vernácula local.»

Los Barberos-Cirujanos en el Portugal Rural de los Siglos XVIII–XIX

En ausencia de médicos cualificados en los pueblos del interior, el papel de proveedor de atención sanitaria recaía generalmente en el barbero-cirujano. Esta categoría profesional estaba formalmente reconocida y regulada en Portugal desde al menos el reinado de Dom Manuel I, permaneciendo activa e indispensable hasta mediados del siglo XIX.

Sus funciones incluían la extracción dental, las sangrías, el tratamiento de heridas, las amputaciones simples y la asistencia en partos difíciles. Para ejercer legalmente, debían obtener una licencia formal, la «carta de exame», expedida por la Fisicatura-mor (la autoridad sanitaria del Reino). Este documento autorizaba al titular a «sangrar, escarificar, aplicar ventosas y sanguijuelas» en todo el territorio. En zonas remotas, sin embargo, muchos ejercían sin licencia formal, legitimados únicamente por el reconocimiento de la comunidad.

Socialmente, la profesión era ambigua. Trabajar con sangre y heridas situaba a los barberos-cirujanos, a los ojos de la sociedad del Antiguo Régimen, junto a otros oficios considerados «mecánicos» o «infames», como carniceros, verdugos o sepultureros, debido al contacto físico con el cuerpo y el sufrimiento. Esta estigmatización social coexistía, paradójicamente, con su absoluta indispensabilidad: en un pueblo sin médico, el surjão era sencillamente irremplazable.

El fin gradual de esta categoría profesional llegó con la fundación de la Real Escuela de Cirugía de Lisboa en 1825, que introdujo una formación académica rigurosa para los cirujanos modernos y progresivamente dejó obsoleto el oficio tradicional del barbero-cirujano. A mediados del siglo XIX el oficio había desaparecido en gran medida de las zonas urbanas; en pueblos remotos como Parada de Monteiros, la transición fue más lenta. Fuentes: Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião; Orden de Médicos (Portugal).

Las Guerras Liberales (1828–1834)

La plausibilidad de la conexión militar se ve reforzada por el contexto histórico de la región. El norte de Portugal, y en particular el Alto Trás-os-Montes, fue escenario de intensas operaciones militares durante las Guerras Liberales (1828–1834), el conflicto civil que enfrentó a absolutistas y liberales por la corona portuguesa.

Durante este período, la demanda de cirujanos y practicantes médicos era enorme; los ejércitos dependían de hombres sin formación académica formal pero con experiencia de campo. Muchos soldados regresaron a sus pueblos con habilidades adquiridas en hospitales de campaña, extrayendo balas, tratando heridas de guerra, realizando amputaciones de emergencia.

Este contexto histórico es compatible con la tradición oral familiar, un hombre que hubiera servido en el conflicto y regresado con habilidades adquiridas en hospitales de campaña podría haber recibido informalmente el título de «surjão». Sin embargo, conviene subrayar que no se ha identificado hasta la fecha ningún registro documental que confirme esta hipótesis para Parada de Monteiros: se trata de plausibilidad histórica, no de hecho documentado.

Nombres de Casas en Trás-os-Montes: Oficio y Memoria Familiar

La tradición de nombrar las casas rurales por el oficio o apodo de un antepasado está bien documentada en Trás-os-Montes y Minho. Son comunes casas llamadas «Casa do Ferreiro» (Casa del Herrero), «Casa do Moleiro» (Casa del Molinero) o «Casa do Cirurgião» (Casa del Cirujano). Estos nombres suelen perdurar durante generaciones, incluso cuando los descendientes ya no ejercen el mismo oficio.

La Visita del Rey Carlos a Parada de Monteiros (1906)

Un episodio notable que confirma la prominencia de la familia Pereira en Parada de Monteiros es la visita del Rey Carlos I al pueblo, relatada en la Revista Ocidente, nº 994, 1906.

Según la revista, durante la estancia real en la provincia de Trás-os-Montes, el rey había viajado a Pedras Salgadas para tomar las famosas aguas medicinales, se le ofreció una cacería de jabalíes en Parada de Monteiros, tras la cual fue servido con un almuerzo en casa del rico labrador, Sr. Pereira.

«En Parada de Monteiros se le ofreció una cacería de jabalíes, tras la cual fue servido de un almuerzo en casa del rico labrador, Sr. Pereira.»
— Revista Ocidente, nº 994, 1906

Este registro documental es de enorme importancia para la historia familiar: demuestra que el Sr. Pereira, un antepasado directo, era una figura de suficiente relevancia en la región como para recibir al propio rey en su casa. La descripción de «rico labrador» indica un propietario rural de medios considerables, coherente con la tradición oral familiar y la escala de las propiedades rurales documentadas.

📄 Ver Revista Ocidente nº 994 (1906)

Al día siguiente, el rey fue a Sabrosa y almorzó en Mateus, donde fue recibido por el Conde de Vila Real.

Kuća: Izgrađena 1748. godine

Natpis na nadvratniku (kamena greda iznad glavnih vrata) Casa do Surjão označava godinu 1748. kao datum gradnje. Ovaj lapidaran natpis je izravni primarni izvor, najpouzdaniji fizički dokaz za datiranje zgrade, i smješta njenu gradnju u vladavinu Dom Joãoa V. (1706–1750), razdoblje relativnog prosperiteta i stabilnosti u Portugalu.

Gradnja granitne kuće s urezanim nadvratnikom bila je, u Trás-os-Montesu 18. stoljeća, znak visokog društvenog položaja: samo su obitelji s dovoljno sredstava mogle naručiti iskopavanje, prijevoz i klesanje granita i unajmiti klesara sposobnog urezati datum. Ovaj materijalni dokaz potvrđuje usmenu predaju koja opisuje pretke ove obitelji kao uspješne poljoprivrednike.

«Nadvratnik s urezanom godinom 1748. najstariji je i najnedvosmisleniji materijalni svjedok koji imamo o povijesti ove kuće.»

Datum 1748. je i povijesno značajan: kuća je preživjela potres 1755. (iako je epicentar bio daleko od sjevera Portugala, njegovi su se učinci osjetili u cijeloj zemlji) i dva stoljeća ratova, gladi, epidemija i ruralnog egzodusa, svjedočanstvo čvrstoće transmontanske gradnje u granitu.

Usmena Predaja i Naziv Kuće

Prema lokalnoj predaji, kuća poznata kao «Casa do Surjão» (Kirurgova kuća) u Parada de Monteiros dobila je ime po pretku koji je pružao nekakvu medicinsku ili kiruršku njegu, možda kirurg, zubar ili jednostavno netko s praktičnim zdravstvenim znanjem koji je pomagao zajednici. Kaže se i da je taj predak možda stekao te vještine za vrijeme vojne službe.

Ovaj članak ispituje povijesnu plauzibilnost ove usmene predaje u svjetlu dokumentacije i običaja toga doba.

«Surjão»: Etimologija i Dijalektologija

Riječ surjão dokumentirana je u portugalskim rječnicima kao arhaični i dijalekatski oblik od cirurgião (kirurg). Varijanta surgião također je zabilježena s istim značenjem. Ova fonetska evolucija karakteristična je za regionalni portugalski sjevernog unutrašnjeg dijela, gdje je kontrakcija tehničkih pojmova u svakodnevnom govoru bila uobičajena.

«Casa do Surjão je, u biti, jednostavno Casa do Cirurgião, naziv koji je, prelazeći u usmeni vokabular sela, preuzeo lokalni vernakularni izgovor.»

Brijači-Kirurzi u Ruralnom Portugalu 18.–19. Stoljeća

U nedostatku kvalificiranih liječnika u selima unutrašnjosti, uloga pružatelja zdravstvene njege tipično je padala na brijača-kirurga. Ova profesionalna kategorija bila je formalno prepoznata i regulirana u Portugalu barem od vladavine Dom Manuela I., ostajući aktivna i neophodna do sredine 19. stoljeća.

Njihove dužnosti uključivale su vađenje zuba, puštanje krvi, liječenje rana, jednostavne amputacije i pomoć pri teškim porodima. Za legalno prakticiranje trebali su formalnu licenciju, «carta de exame», izdanu od Fisicatura-mor (zdravstvenog tijela Kraljevstva). Ovaj dokument ovlašćivao je nositelja da «pušta krv, skarificira, primjenjuje čašice i pijavice» na cijelom teritoriju. U udaljenim područjima, međutim, mnogi su prakticirali bez formalne licencije, legitimirani samo priznavanjem zajednice.

Društveno je profesija bila dvosmislena. Rad s krvlju i ranama postavljao je brijače-kirurge, u očima društva Starog režima, uz ostale obrti smatrane «mehaničkim» ili «sramotnim», poput mesara, krvnika ili grobara, zbog fizičkog kontakta s tijelom i patnjom. Ova društvena stigma koexistirala je, paradoksalno, s njihovom apsolutnom neophodivošću: u selu bez liječnika, surjão je bio jednostavno nezamjenjiv.

Postupni kraj ove profesionalne kategorije došao je s osnivanjem Kraljevske škole kirurgije u Lisabonu 1825., koja je uvela rigoriznu akademsku izobrazbu za moderne kirurge i postupno učinila zastarjelim tradicionalni obrt brijača-kirurga. Do sredine 19. stoljeća obrt je uglavnom nestao iz urbanih područja; u udaljenim selima poput Parada de Monteiros, prijelaz je bio sporiji. Izvori: Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião; Liječnički zbor (Portugal).

Liberalni Ratovi (1828–1834)

Plauzibilnost vojne veze ojačana je povijesnim kontekstom regije. Sjeverni Portugal, a posebno Alto Trás-os-Montes, bio je poprište intenzivnih vojnih operacija tijekom Liberalnih ratova (1828–1834), građanskog sukoba koji je suprotstavio apsolutiste i liberale za portugansuku krunu.

Tijekom tog razdoblja, potražnja za kirurzima i medicinskim praktičarima bila je ogromna; vojske su se oslanjale na ljude bez formalne akademske izobrazbe ali s iskustvom na terenu. Mnogi su se vojnici vratili u svoja sela s vještinama stečenim u bolnicama na terenu, vaditi metke, liječiti ratne rane, izvoditi hitne amputacije.

Ovaj povijesni kontekst kompatibilan je s obiteljskom usmenom predajom, muškarac koji je služio u sukobu i vratio se s vještinama stečenim u terenskim bolnicama mogao je neformalno primiti naslov «surjão». Treba naglasiti, međutim, da do danas nije identificiran nijedan dokumentarni zapis koji potvrđuje ovu hipotezu za Parada de Monteiros: radi se o povijesnoj plauzibilnosti, ne o dokumentiranoj činjenici.

Nazivi Kuća u Trás-os-Montesu: Obrt i Obiteljsko Sjećanje

Tradicija imenovanja ruralnih kuća prema obrtu ili nadimku pretka dobro je dokumentirana u Trás-os-Montesu i Minhu. Kuće nazvane «Casa do Ferreiro» (Kovačeva kuća), «Casa do Moleiro» (Mlinarska kuća) ili «Casa do Cirurgião» (Kirurgova kuća) su uobičajene. Takvi nazivi često preživljavaju generacije, čak i kada potomci više ne prakticiraju isti obrt.

Posjet Kralja Carlosa Parada de Monteiros (1906.)

Izniman epizod koji potvrđuje istaknutost obitelji Pereira u Parada de Monteiros je posjet Kralja Carlosa I. selu, zabilježen u Revista Ocidente, br. 994, 1906.

Prema časopisu, tijekom kraljevskog boravka u provinciji Trás-os-Montes, kralj se bio uputio u Pedras Salgadas na čuvene ljekovite vode, ponuđen mu je lov na divlje svinje u Parada de Monteiros, nakon čega je bio poslugen ručkom u kući bogatog seljaka, g. Pereire.

«U Parada de Monteiros ponuđen mu je lov na divlje svinje, nakon čega je bio poslužen ručkom u kući bogatog seljaka, g. Pereire.»
— Revista Ocidente, br. 994, 1906.

Ovaj dokumentarni zapis od iznimne je važnosti za obiteljsku povijest: dokazuje da je g. Pereira, izravni predak, bio dovoljno ugledna osoba u regiji da u svom domu primi samog kralja. Opis «bogati seljak» ukazuje na ruralnog vlasnika znatnih sredstava, u skladu s obiteljskom usmenom predajom i opsegom dokumentiranih ruralnih posjeda.

📄 Pogledaj Revista Ocidente br. 994 (1906.)

Sljedećeg dana kralj je otišao u Sabrosu i ručao u Mateusu, gdje ga je primio Grof od Vila Reala.

Дом: Построен в 1748 году

Надпись на перемычке (каменной балке над главной дверью) Casa do Surjão указывает год 1748 как дату строительства. Эта каменная надпись является прямым первоисточником, наиболее надёжным физическим свидетельством для датировки здания, и помещает его строительство в эпоху правления короля Жуана V (1706–1750), период относительного процветания и стабильности в Португалии.

Строительство гранитного дома с надписью на перемычке было, в Трас-уж-Монтише XVIII века, признаком высокого социального положения: только семьи с достаточными средствами могли заказать добычу, транспортировку и обработку гранита и нанять каменотёса, способного выбить дату. Это вещественное свидетельство подтверждает устную традицию, описывающую предков этой семьи как зажиточных крестьян.

«Перемычка с надписью 1748 года — это самое древнее и однозначное материальное свидетельство, которым мы располагаем об истории этого дома.»

Дата 1748 года также исторически значима: дом пережил Лиссабонское землетрясение 1755 года (хотя эпицентр был далеко от севера Португалии, его последствия ощущались по всей стране) и два столетия войн, голода, эпидемий и сельского исхода — свидетельство прочности трансмонтанского гранитного строительства.

Устная Традиция и Название Дома

По местным преданиям, дом, известный как «Casa do Surjão» (Дом хирурга) в Парада-де-Монтейруш, получил своё название от предка, практиковавшего некий вид медицинской или хирургической помощи, возможно хирурга, дантиста или просто человека с практическими знаниями в области здоровья, помогавшего сообществу. Говорят также, что этот предок мог приобрести эти навыки во время военной службы.

В этой статье рассматривается историческая достоверность этой устной традиции в свете документации и обычаев того времени.

«Surjão»: Этимология и Диалектология

Слово surjão документировано в португальских словарях как архаичная и диалектная форма слова cirurgião (хирург). Вариант surgião также зафиксирован с тем же значением. Эта фонетическая эволюция характерна для регионального португальского языка северного внутреннего района, где сокращение технических терминов в повседневной речи было обычным явлением.

«Casa do Surjão — это, по сути, просто Casa do Cirurgião, название, которое, перейдя в устный словарь деревни, приняло местное народное произношение.»

Цирюльники-Хирурги в Сельской Португалии XVIII–XIX Веков

В отсутствие квалифицированных врачей во внутренних деревнях роль поставщика медицинской помощи обычно брал на себя цирюльник-хирург. Эта профессиональная категория была официально признана и регулировалась в Португалии по меньшей мере со времён правления короля Мануэла I, оставаясь активной и незаменимой вплоть до середины XIX века.

В их обязанности входили удаление зубов, кровопускание, лечение ран, простые ампутации и помощь при трудных родах. Для легальной практики требовалась официальная лицензия, «carta de exame», выданная Fisicatura-mor (органом здравоохранения Королевства). Этот документ разрешал владельцу «пускать кровь, выполнять скарификацию, ставить банки и пиявки» на всей территории. В отдалённых районах, однако, многие практиковали без формальной лицензии, легитимизированные лишь признанием общины.

С социальной точки зрения профессия была неоднозначной. Работа с кровью и ранами ставила цирюльников-хирургов, в глазах общества Старого режима, рядом с другими ремёслами, считавшимися «механическими» или «бесчестными», такими как мясники, палачи или могильщики, из-за физического контакта с телом и страданием. Эта социальная стигма парадоксально сочеталась с их абсолютной незаменимостью: в деревне без врача surjão был попросту незаменим.

Постепенный конец этой профессиональной категории пришёл с основанием Королевской школы хирургии в Лиссабоне в 1825 году, которая ввела строгую академическую подготовку для современных хирургов и постепенно сделала устаревшим традиционное ремесло цирюльника-хирурга. К середине XIX века ремесло в основном исчезло из городских районов; в отдалённых деревнях, таких как Парада-де-Монтейруш, переход был медленнее. Источники: Wikipedia PT, Barbeiro-cirurgião; Орден врачей (Португалия).

Либеральные Войны (1828–1834)

Достоверность военной связи подкрепляется историческим контекстом региона. Север Португалии, и в частности Алту-Трас-уж-Монтиш, был ареной интенсивных военных операций во время Либеральных войн (1828–1834), гражданского конфликта, столкнувшего абсолютистов и либералов за португальскую корону.

В этот период спрос на хирургов и медицинских практиков был огромен; армии опирались на людей без формальной академической подготовки, но с полевым опытом. Многие солдаты вернулись в свои деревни с навыками, приобретёнными в полевых госпиталях, извлекая пули, леча боевые ранения, выполняя экстренные ампутации.

Этот исторический контекст совместим с семейной устной традицией, мужчина, участвовавший в конфликте и вернувшийся с навыками, приобретёнными в полевых госпиталях, мог неформально получить титул «surjão». Следует подчеркнуть, однако, что до настоящего времени не был выявлен ни один документальный источник, подтверждающий эту гипотезу для Парада-де-Монтейруш: речь идёт об исторической правдоподобности, а не о документально подтверждённом факте.

Названия Домов в Трас-уж-Монтише: Ремесло и Семейная Память

Традиция называть сельские дома по ремеслу или прозвищу предка хорошо задокументирована в Трас-уж-Монтише и Минью. Дома «Casa do Ferreiro» (Дом кузнеца), «Casa do Moleiro» (Дом мельника) или «Casa do Cirurgião» (Дом хирурга) распространены. Такие названия нередко сохраняются на протяжении поколений, даже когда потомки уже не практикуют ту же профессию.

Визит Короля Карлуша в Парада-де-Монтейруш (1906)

Замечательный эпизод, подтверждающий prominence семьи Перейра в Парада-де-Монтейруш, — визит Короля Карлуша I в деревню, описанный в Revista Ocidente, № 994, 1906.

По сведениям журнала, во время королевского пребывания в провинции Трас-уж-Монтиш, король отправился в Педраш-Салгадаш на знаменитые целебные воды, ему была предложена охота на кабанов в Парада-де-Монтейруш, после которой он был угощён обедом в доме состоятельного фермера, г-на Перейры.

«В Парада-де-Монтейруш ему была предложена охота на кабанов, после которой его угостили обедом в доме состоятельного фермера, г-на Перейры.»
— Revista Ocidente, № 994, 1906

Этот документальный источник имеет огромное значение для истории семьи: он свидетельствует, что г-н Перейра, прямой предок, был достаточно значимой фигурой в регионе, чтобы принять у себя дома самого короля. Описание «состоятельный фермер» указывает на сельского землевладельца со значительными средствами, что соответствует семейной устной традиции и масштабу задокументированных сельских владений.

📄 Просмотреть Revista Ocidente № 994 (1906)

На следующий день король отправился в Саброзу и обедал в Матеуше, где был принят графом Вила-Реал.

Quem foi este antepassado? Who was this ancestor? Qui était cet ancêtre ? ¿Quién era este antepasado? Tko je bio taj predak? Кто был этот предок?

Explore a árvore genealógica da família Pereira e Gonçalves de Parada de Monteiros para tentar identificá-lo. Explore the Pereira and Gonçalves family tree from Parada de Monteiros to try to identify him. Explorez l'arbre généalogique Pereira et Gonçalves de Parada de Monteiros pour tenter de l'identifier. Explore el árbol genealógico Pereira y Gonçalves de Parada de Monteiros para intentar identificarlo. Istražite obiteljsko stablo Pereira i Gonçalves iz Parada de Monteiros kako biste ga pokušali identificirati. Изучите генеалогическое древо Перейра и Гонсалвеш из Парада-де-Монтейруш, чтобы попытаться его идентифицировать.

Ver a árvore genealógica View the family tree Voir l'arbre généalogique Ver el árbol genealógico Pogledaj obiteljsko stablo Просмотреть генеалогическое древо

Propriedades Rústicas Rustic Properties Propriétés Rurales Propiedades Rústicas Rustikalne Nekretnine Сельские владения

Propriedades agrícolas da família Family agricultural landholdings Propriétés agricoles familiales Propiedades agrícolas familiares Obiteljske poljoprivredne parcele Семейные сельскохозяйственные угодья

As 23 parcelas rústicas identificadas nas cadernetas prediais, com localização em Parada de Monteiros. Área total: 18,67 ha. The 23 rustic parcels identified in the property registers, located in Parada de Monteiros. Total area: 18.67 ha. Les 23 parcelles rurales identifiées dans les registres fonciers, situées à Parada de Monteiros. Superficie totale : 18,67 ha. Las 23 parcelas rústicas identificadas en los registros de la propiedad, ubicadas en Parada de Monteiros. Superficie total: 18,67 ha. 23 rustikalne parcele identificirane u registrima nekretnina, smještene u Parada de Monteiros. Ukupna površina: 18,67 ha. 23 сельских участка, выявленных в реестрах собственности, расположенных в Парада-де-Монтейруш. Общая площадь: 18,67 га.

Nome / Localização Name / Location Nom / Emplacement Nombre / Ubicación Naziv / Lokacija Название / Местоположение	Descrição Description Description Descripción Opis Описание	Área (ha) Area (ha) Superficie (ha) Superficie (ha) Površina (ha) Площадь (га)
ARREGUIÇA	Terra de cultivo	0,200
CORTINHA	Cultura arvense de regadio c/ videiras em ramada e pomar	1,495
FOJO DE BAIXO	Terra de cultivo	0,080
FOJO DE CIMA	Terra de cultivo	0,090
FORNALHA	Terra de cultivo e videiras	0,045
FORNALHA DE BAIXO	Lameiro	0,600
FORNALHA DE CIMA	Lameiro	0,400
FOZ	Terra de cultivo, pinhal e 7 sobreiros	0,520
FRADES DE BAIXO	Pastagem c/ 3 castanheiros	0,135
FRADES OU SOUTO VELHO	Pastagem e 10 castanheiros	1,020
FREIXO	Mato	0,021
LAMEIRA DO MEIO	Lameiro	0,800
MATO	Mato	0,460
MONTE MINHÉU	Pinhal, pastagem e mato	2,875
PEDREIRA	Lameiro e mata de carvalhos	0,350
PONTE	Lameiro	0,990
RAPOSAS DE BAIXO	Mato	0,500
RECONCOS	Bouça e mato	0,850
TEIXUGUEIRAS I	Lameiro e mato	1,005
TEIXUGUEIRAS II	Lameiro e mato	1,100
TEIXUGUEIRAS III	Lameiro e mato	1,100
TEIXUGUEIRAS IV	Mato	0,270
TEIXUGUEIRAS V	Lameiro, mato e mata de carvalhos, pastagem e 30 sobreiros	3,767
Total (23 parcelas) Total (23 parcels) Total (23 parcelles) Total (23 parcelas) Ukupno (23 parcele) Итого (23 участка)		18,673

Fonte: Cadernetas prediais rústicas (Autoridade Tributária). Source: Rustic property registers (Tax Authority). Source : Registres des propriétés rurales (Administration fiscale). Fuente: Registros de propiedades rústicas (Autoridad Tributaria). Izvor: Registri rustikalnih nekretnina (Porezna uprava). Источник: Реестры сельской собственности (Налоговый орган).